blog

    (Burger)coöperatie voor energie en breedband overgewaardeerd

    Judith Schröder
    Judith SchröderPublicatiedatum: 9 december 2016Laatste update: 14 augustus 2019
    (Burger)coöperatie voor energie en breedband overgewaardeerd

    Ik ben voor diverse stakeholders bij een aantal lokale burgerinitiatieven in energie, glasvezel en zorg betrokken (geweest). Het valt mij op dat de keuze voor een (burger)coöperatie als rechts- en organisatievorm vrijwel automatisch wordt gemaakt. Ten onrechte.

    Stormachtige groei (burger)coöperaties, ook in onze praktijk

    Het FD besteedde er recent nog een artikel aan: het aantal (burger)coöperaties groeit stormachtig. Niet alleen op het gebied van schone energie (zon-, en windparken, biogas) maar ook communicatie (breedband, waaronder glasvezel). Dit beeld herken ik uit de praktijk.

    Ons kantoor begeleidt steeds meer projecten en stakeholders op voorkomende aspecten, bijvoorbeeld op het gebied van ruimtelijke ordening, aanbesteding, staatssteun, financiering, contracten, oprichting, statuten en reglementen. Laatstgenoemde expertise is mijn tak van sport.

    Ik merk dat vaak nauwelijks is stilgestaan bij de consequenties voor de keuze van een (burger)coöperatie als rechtsvorm. Dat knelt vaak pas later bij bijvoorbeeld mogelijkheden tot ingrijpen voor financiers en trage besluitvorming. Bovendien wordt vaak éérst de coöperatie opgericht, vervolgens de business case echt uitgewerkt en dan pas financiers gezocht. Ik pleit voor de omgekeerde volgorde en een afgewogen keuze inclusief alternatieven voor de organisatievorm coöperatie.

    Burgerinitiatief bewonderenswaardig

    “Burgerinitiatief” is de overkoepelende naam voor projecten waarin burgers een voortrekkersrol vervullen, voor bijvoorbeeld een nieuw zonnepark of breedband in het buitengebied van een gemeente. Het is mooi om te zien dat initiatieven die door “de markt” vaak niet worden opgepakt, wel tot stand komen en het vergroot de betrokkenheid. Sommige initiatieven kunnen zichzelf financieren al dan niet door “alternatieve” financiering zoals obligaties en crowdfunding. Door de betrokkenheid van de burgers is hun financieringsbereidheid hoog. Om de hoek bij ons kantoor is Windpark Nijmegen Betuwe zeer succesvol. Andere initiatieven, waaronder glasvezel, hebben een (gedeeltelijke) garantstelling van provincie of gemeente nodig voor een aan te trekken financiering van bijvoorbeeld de Bank Nederlandse Gemeenten om de business case sluitend te maken.

    Professioneel bestuur

    Wie ziet er toe op de professionaliteit van het (eerste) bestuur, besluitvorming door de ledenvergadering, en op naleving van wet- en regelgeving door de coöperatie? Zeker als er publiek geld (subsidies of garantstelling door gemeente of provincie) mee gemoeid is, is van belang professionaliteit goed te borgen. Maar ook een professionele financier en een financierende burger zou dat moeten eisen, ongeacht de hoogte van de bijdrage. Een gemeente, bank of burger zou moeten eisen dat een professioneel en slagvaardige organisatie is gewaarborgd.

    Schaap met vijf poten

    Dat het niet ondenkbeeldig is dat een coöperatie in de problemen komt, bewijzen talloze voorbeelden. De problematiek waarmee het bestuur van een burgerinitiatief te maken heeft, is vaak ingewikkeld en tijdrovend. Voor burgercoöperaties zie bijvoorbeeld de situatie bij HSL Net waarbij o.a. de garantstelling van de gemeente moest worden aangesproken of recente discussies over staatssteun of de juiste aanbestedingsprocedures zijn gevolgd in Friesland en Venray.
    Een goede profielschets van het bestuur en voldoende inhoudelijke kwaliteit van kandidaten die voldoende tijd kunnen besteden aan het project, zijn noodzakelijk. Omdat er zoveel financiële, juridische, fiscale en andere zaken een rol spelen, moet een bestuurder welhaast een schaap met vijf poten zijn en goede adviseurs hebben.

    Coöperatie versus andere organisatievorm

    De coöperatie is bovendien vanuit juridisch oogpunt vaak ook niet de juiste keuze.
    Een coöperatie is een bijzondere vorm van een vereniging, die leden en een bestuur kent. De leden zijn de hoogste macht. Wat zijn de nadelen van de rechtsvorm coöperatie (voor een burgerinitiatief) boven bijvoorbeeld een BV of stichting?

    1. De hoogste macht ligt bij de leden, de algemene vergadering (ALV). Vaak zijn alleen burgers leden. De ALV benoemt het bestuur, wijzigt statuten inclusief de liquidatiebepaling: wat gebeurt er met het restant van het vermogen bij ontbinding van de coöperatie? Zeker als de coöperatie ook door anderen wordt gefinancierd, is dat een risico.

    2. De ALV benoemt ook het bestuur. De leden moeten verplicht meer dan de helft van de bestuurders benoemen. Door dit systeem, gecombineerd met vaak beperkte beschikbare financiële middelen, worden niet altijd de meest geschikten bestuurder, en kunnen bovendien andere motieven voor benoeming een rol spelen.

    3. Voor financiers biedt een coöperatie maar beperkte mogelijkheden voor ingrijpen in het bestuur bij problemen, gelet op punten 1 en 2.

    4. Vaak zijn er honderden, soms (tien)duizenden leden. Die moeten voor rechtsgeldige besluitvorming van de ALV allemaal juist worden opgeroepen en er moet een minimumaantal aanwezig zijn. Omdat de ALV vaak goedkeuring moet geven voor bestuursbesluiten veroorzaakt dit, naast omslachtigheid, niet-effectieve besluitvorming .

    5. Omdat punten 1 tot en met 4 geen maximale waarborg bieden tegen onbezonnen besluiten, worden de belangrijkste assets vaak beschermd door ze onder te brengen in een aparte juridische entiteit. In mijn optiek een erkenning dat het dan niet goed werkt.
    Bij glasvezel wordt het glasvezelnetwerk in een aparte “netwerk” stichting ondergebracht, soms met een heel ander bestuur dan de coöperatie. Als reden hiervan wordt vaak genoemd de angst dat de leden van de coöperatie als hoogste macht (ALV), te lichtvaardig, beslissen tot bijvoorbeeld verkoop. Ook risicospreiding is een argument, maar dat wordt ondervangen door professioneel bestuur.
    In dit voorbeeld is er dan een uitgebreide coöperatie structuur opgericht die de exploitatiemaatschappij voert, en de netwerkstichting. Deze structuur is onnodig uitgebreid en complex, ook de onderlinge verhoudingen tussen coöperatie en stichting geregeld moeten worden. Zonder netwerk valt namelijk niets te exploiteren en vice versa.

    Alternatieven onderzoeken

    In de (voor)trajecten van burgerinitiatieven wordt er vrijwel automatisch gekozen voor een coöperatie die er vaak al is voordat financiers of wij betrokken worden. Onterecht. De voordelen van een coöperatie wegen vaak niet op tegen de nadelen, die overigens vaak pas bij financierings-en besluitvormingsproblemen worden onderkend. Serieuze alternatieven blijven vaak onverkend, een gemiste kans. Een stichting of BV kunnen vaak zo ingericht worden dat dezelfde voordelen kunnen worden behaald als binnen de coöperatie, maar zonder de nadelen. Een stichting is heel flexibel in te richten en een BV ook. Zorg bij een BV voor een goede aandeelhoudersovereenkomst. Lees hierover mijn blogs FAQ bij aandeelhoudersovereenkomsten, de macht van de minderheidsaandeelhouder en Aandeelhoudersovereenkomst: begin met het einde voor ogen.

    Ook met het oog op de zeer recent aangekondigde regelgeving van de Europese Commissie, waarbij Nederland gedwongen wordt energie te besparen en meer schone energie te produceren, en het aangekondigde Grondstoffenakkoord waarmee Nederland in 2050 volledig moet draaien op herbruikbare grondstoffen (circulaire economie) verwacht ik dat het aantal burgerinitiatieven explosief zal stijgen, dus kansen genoeg om goed financierbare (burger)initiatieven van de grond te krijgen!

    Meer weten over de organisatievormen voor initiatieven voor glasvezel en energie? Neem dan contact op met Judith Schröder. Lees ook mijn blogs over:

    FAQ over aandeelhoudersovereenkomsten
    Ontwikkeling van windparken; integrale juridische ondersteuning op alle rechtsgebieden
    De macht van de minderheidsaandeelhouder