Staken; mag dat zomaar en wat zijn de gevolgen?

Staken; mag dat zomaar en wat zijn de gevolgen?

Thema's: Beloning en bonussen, Schade en aansprakelijkheid, CAO

21 augustus 2015

Niet alleen de politie, maar ook binnen het onderwijs, in de metaalindustrie, zorg en in andere sectoren zijn werknemersorganisaties momenteel bezig met (de voorbereiding van een) staking vanwege onvrede over -doorgaans- het loon. Maar mag het altijd en wie draait er op voor de kosten? Wat zijn kortom de gevolgen van een staking? Staken is hot op dit moment en dus reden om daar aandacht aan te besteden.

Het stakingsrecht

Het recht op collectieve acties staat in het Europees Sociaal Handvest (ESH) en dat heeft rechtstreekse werking in Nederland. Het stakingsrecht kent slechts enkele beperkingen en daar is niet snel sprake van. De rechter moet zich bovendien terughoudend opstellen en van een echt ultimum remedium vereiste is geen sprake. Hoewel een staking grote gevolgen kan hebben, kan een staking daarom niet gemakkelijk worden voorkomen.

De gevolgen

Bij een rechtmatige staking draait de werkgever zelf op voor het verlies aan omzet en eventuele schadeclaims van derden. Buiten de weigering het loon door te betalen (zie hierna), heeft de werkgever weinig ruimte de stakende werknemer een sanctie op te leggen. Het recht op collectieve actie zou immers al snel illusoir worden als de werkgever de stakende werknemer hiervoor zou kunnen straffen/ontslaan.

Kan iedereen staken?

Het stakingsrecht is voorbehouden aan werknemers. Zelfstandigen, zoals zzp’ers, kunnen zich (hoewel sterk in opkomst) niet op het stakingsrecht beroepen, zo volgt althans uit een recente PostNL uitspraak. De rechter oordeelt dat het stakingsrecht niet bedoeld is voor zelfstandigen. Dat betekent dat hun acties onrechtmatig zijn.

Geen arbeid, geen loon

Bij de beantwoording van de vraag of bij een staking aanspraak kan worden gemaakt op loon, moet een onderscheid worden gemaakt tussen de werkwillige en de stakende werknemer. Onder werkwilligen wordt verstaan werknemers die hun werk wel willen, maar niet kunnen doen. Voor de stakers geldt: geen arbeid, geen loon omdat de actie wordt gezien als vallend in de risicosfeer van de werknemer. Stakers hebben evenmin recht op een WW-uitkering gedurende de staking. Als er sprake is van een georganiseerde actie, dan kunnen zij -mits lid- wel aanspraak maken op een uitkering uit de door de vakbonden beheerde stakingskassen. Of een werkwillige werknemer daarentegen wel gewoon aanspraak op zijn loon kan maken, hangt af van het soort staking. Door de vakbonden georganiseerde stakingen hebben doorgaans het doel kracht bij te zetten aan de eisen van de werknemers ten aanzien van arbeidsvoorwaarden. Dergelijke stakingen liggen in de risicosfeer van de werknemers als totaliteit, omdat deze geacht gevoerd te worden in het belang van alle werknemers. In dat geval hoeft de werkgever dus ook aan de werkwillige werknemer geen loon te betalen.

Onderscheid in actievormen

Bij niet - door de vakbonden - georganiseerde (zogenoemde wilde) stakingen, door een relatief kleine groep, kan de werkwillige wel aanspraak op loon maken, mits hij ten aanzien van de staking als buitenstaander is te beschouwen. Daaronder kan worden verstaan de werknemer die niets met die staking te maken heeft en die daarmee ook niet heeft ingestemd. Naast stakingen zijn er ook stiptheidsacties, langzaamaanacties, blokkades, bezettingen, collectieve ziekmelding en het gratis leveren van diensten aan klanten. Blokkades en bezettingen vallen meestal niet onder het stakingsrecht zoals hiervoor omschreven en zijn doorgaans wel onrechtmatig. Bij stiptheidsacties, langzaamaanacties of het leveren van gratis diensten aan klanten, hoeft de werkgever slechts een evenredig deel van het salaris te betalen. De Hoge Raad oordeelde dat de collectieve acties in deze vorm, net als bij de klassieke staking, meer in de risicosfeer van de werknemers als groep vallen dan

in die van de werkgever. Hierdoor kan de werkgever die zijn bedrijf ontwricht ziet door dergelijk acties, tegenover het gehele personeel gedurende de actieperiode (gedeeltelijk) worden ontheven van zijn verplichting tot loondoorbetaling.

Wat valt onder het loon?

De werknemer behoudt volgens vaste rechtspraak aanspraak op loonvormen die niet direct afhankelijk zijn van het feit of het werk wordt verricht, zoals de leaseauto die privé mag worden gebruikt en kost en inwoning. Niet aan de periode van staking gerelateerde inkomsten, zoals een dertiende maand of bonus, zijn in beginsel ook gewoon verschuldigd.

Auteur: Ton Hendriks (uit dienst)