Het legaat ter grootte van de legitieme portie: pas op!
We zien ze in onze praktijk geregeld voorbijkomen in testamenten: de legaten “ter grootte van de legitieme portie”. Het klinkt vaak vriendelijker dan een onterving. Bij een zuivere onterving moet het onterfde kind namelijk een beroep doen op de legitieme portie, terwijl de ouder bij onterving mét een legaat zelf al aangeeft dat het kind “recht heeft op zijn/haar legitieme portie”. Maar schijn bedriegt.
De legataris (de ontvanger van een legaat) staat namelijk minder sterk bij een ontoereikende of negatieve nalatenschapdan een legitimaris (iemand die een beroep doet op de legitieme portie). De ontvanger van het legaat ter grootte van de legitieme portie kan zichzelf ongemerkt en ongewild in een ongunstigere positie brengen door dat legaat te aanvaarden. Zeker als het nog niet duidelijk is hoe de nalatenschap eruitziet.
In deze blog besteed ik aandacht aan de grootste verschillen tussen de legitieme portie en het legaat “ter grootte van de legitieme portie”. Daarbij bespreek ik de meest voorkomende valkuilen voor de ontvanger.
Het belangrijkste advies aan de legataris is dat hij niet te snel het legaat moet aanvaarden, maar eerst moet (laten) uitzoeken wat voor hem het gunstigste is. Een en ander ligt best genuanceerd en kan per casus verschillen. In deze blog bespreek ik enkel de hoofdlijnen. In specifieke gevallen kun je uiteraard contact met me opnemen.
Legitieme portie is hoger in rang dan een legaat
Het erfrecht kent een rangorde bij het betalen van de schulden. Zowel de legitieme portie als het legaat zijn schulden van de nalatenschap, maar de legitieme portie gaat vóór op de legaten. Als er na het betalen van alle andere schulden van de nalatenschap geen of onvoldoende saldo is voor het betalen van legaten, dan worden de legaten verminderd of zelfs nihil. Bij de legitieme portie wordt echter geen rekening gehouden met legaten. Met andere woorden: eventuele legaten verlagen de legitieme portie niet.
Legaten concurreren onderling
Als de nalatenschap niet toereikend is voor het betalen van alle legaten, worden de legaten naar evenredigheid verminderd. Dat kan betekenen dat de ontvanger zijn legaat ter grootte van de legitieme portie moet ‘delen’ met anderen.
Een kort voorbeeld: Stel dat de nalatenschap van (persoon) A 100 is. (Persoon) B heeft een legaat ter grootte van de legitieme portie van 50. Daarnaast heeft A aan de twee kleinkinderen C en D een legaat gegeven van ieder 50. De totale schulden zijn in dat geval 150, terwijl de bezittingen 100 zijn. B, C en D ontvangen in dit geval ieder 33% (1/3e van 100), omdat legaten in rang gelijk zijn en naar evenredigheid betaald moeten worden. B ziet dus een deel van zijn ‘legitieme portie’ verdampen.
Als B een beroep had gedaan op zijn legitieme portie en het legaat had verworpen, dan had B 50 gekregen, en C en D ieder 25 (dus ieder de helft van de resterende 50). Dit omdat de legitieme portie hoger in rang is, en dus eerst betaald moet worden.
Bij een legaat kunnen giften niet worden ingekort
Bij de berekening van de legitieme portie tellen ook bepaalde giften/schenkingen mee die de overledene heeft gedaan. Als de nalatenschap ontoereikend is voor de legitieme portie, dan mag de legitimaris het tekort in bepaalde gevallen ook verhalen op (terughalen bij) de begiftigden. Dat heet inkorting. Die begiftigden moeten dan dus een deel van de giften terugbetalen aan de legitimaris.
Die mogelijkheid van inkorting is er niet bij legaten. Dat kan betekenen dat de legataris met legere handen achterblijft dan wanneer hij een beroep op de legitieme portie had gedaan.
Een kort voorbeeld: stel dat de nalatenschap van A 25 is. A heeft tijdens leven 75 geschonken aan C. B heeft een legaat ter grootte van zijn legitieme portie van 50. De nalatenschap is echter niet toereikend, zodat het legaat van B wordt verminderd tot 25. B kan C niet aanspreken om de gift tot een bedrag van 25 (het tekort) terug te betalen. Als B het legaat verwerpt en een beroep doet op zijn legitieme portie, dan krijgt B 25 uit de nalatenschap van A, én hij mag de gift aan C inkorten voor 25. B verkrijgt dan dus alsnog 50.
Oplossing: verwerpen legaat en (aanvullend) beroep doen op legitieme?
Het lijkt erop dat het in alle gevallen voor de ontvanger dus gunstiger is om het legaat te verwerpen en een beroep te doen op de legitieme portie.Schijn bedriegt echter, want de waarde van het legaat komt in beginsel in mindering op de legitieme portie, zelfs als je het legaat verwerpt. Als de waarde van het legaat dus gelijk is aan de legitieme portie, dan heeft de ontvanger niets. Je hebt dan het legaat verworpen en de legitieme portie is nihil. Het komt dus nauw.
Als legaat inferieur is, dan is straffeloos verwerpen mogelijk
De ontvanger kan het legaat wél straffeloos verwerpen (dus zonder dat het in mindering komt op de legitieme portie) als het legaat inferieur is.
Een legaat is inferieur als het belast is met een bepaalde voorwaarde of bijvoorbeeld een bewind, maar ook als de erfgenamen het legaat niet kunnen betalen als hun erfdeel ontoereikend is (zie artikel 4:73 lid 1 sub d BW).
Een nadeel is echter dat de wet bepaalt dat je het legaat binnen drie maanden na het overlijden moet verwerpen. Vaak is die termijn veel te kort omdat in die drie maanden nog niet duidelijk is of de nalatenschap toereikend is.
Gelukkig kan de kantonrechter op verzoek van de legataris de termijn voor het wel of niet aanvaarden van het legaat nog verlengen, zelfs nadat deze al was verlopen.
Pas op: je kunt de aanvaarding van een legaat niet herroepen
De belangrijkste boodschap voor de ontvanger is dat je een legaat ter grootte van de legitieme portie niet te snel moet aanvaarden. Je kunt de aanvaarding van het legaat namelijk niet meer herroepen. Ook als later blijkt dat een beroep op de legitieme portie gunstiger is. Aanvaard is aanvaard; verwerpen kan daarna niet meer.
Dit is bevestigd in de zaak over de nalatenschap van Jan des Bouvrie (zie Rechtbank Midden-Nederland 31 januari 2024, ECLI:NL:RBMNE:2024:434); de kantonrechter verleende de kinderen geen machtiging meer om het legaat alsnog te verwerpen, omdat de kinderen dit al hadden aanvaard.
Let ook op voordat je een beroep doet op de legitieme portie, vóór eventuele verwerping van het legaat. Je loopt dan het risico dat de waarde van het legaat in aftrek komt op de legitieme portie. Timing is dus essentieel. Mijn advies is om je rechten voor te behouden en je door een deskundige tijdig te laten voorlichten.
Conclusie
Er zijn grote verschillen tussen het legaat “ter grootte van de legitieme portie” en de legitieme portie zelf. De financiële gevolgen zijn vooral aan de orde als de nalatenschap ontoereikend is. De verschillen zijn minder relevant als de nalatenschap ruimschoots positief is, of de erfgenamen zuiver hebben aanvaard.
Vaak is de omvang van de nalatenschap kort na het overlijden nog niet bekend. Als je juist in die zeer korte termijn belangrijke beslissingen moet nemen, is het verstandig om op tijd juridische bijstand in te schakelen.
Heb je vragen of word je geconfronteerd met een legaat ter grootte van de legitieme portie? We helpen je graag.
Stel je vragen aan onze specialisten
“Neem contact met mij op en ontvang antwoord op jouw vragen. Ik ben bereikbaar per mail of telefoon.”
