Prijsstijgingen in de bouw: wanneer komt dat voor rekening van de gemeente (lees: opdrachtgever)?

De oorlog in Oekraïne, de coronapandemie en de aanhoudende spanningen in het Midden-Oosten hebben de afgelopen jaren geleid tot forse prijsstijgingen van bouwmaterialen, energie en transport. Voor gemeenten die opdrachten voor werken verstrekken rijst regelmatig de vraag of een aannemer in dergelijke gevallen aanspraak kan maken op vergoeding van onvoorziene kosten.

Het uitgangspunt is dat de aannemer in dat soort situaties een ondernemersrisico draagt. In veel gevallen zal er namelijk sprake zijn van een vooraf overeengekomen vaste prijs (lees: aanneemsom), waarin eventuele prijsstijgingen zijn verdisconteerd en voor rekening van de aannemer blijven. Toch biedt het wettelijk kader ruimte voor de aannemer om onvoorziene kosten bij de opdrachtgever in rekening te brengen.

In de gevallen waarin de gemeente heeft gecontracteerd onder de UAV 2012 kunnen onvoorziene kosten leiden tot een aanpassing van de prijs. Zo staat in § 47 van de UAV 2012 een regeling voor kostenverhogende omstandigheden. Onder kostenverhogende omstandigheden worden in deze paragraaf verstaan: omstandigheden die van dien aard zijn dat bij het tot stand komen van de overeenkomst geen rekening behoefde te worden gehouden met de kans dat zij zich zouden voordoen en die de aannemer niet kunnen worden toegerekend, maar wel de kosten van het werk aanzienlijk verhogen. Deze kostenverhogende omstandigheden kunnen achteraf dus zorgen voor een hogere prijs van het werk. Hierdoor blijft niet iedere tegenvaller automatisch voor rekening van de aannemer.

Een opdrachtgever in de bouw (zoals een gemeente) doet er in dat geval verstandig aan het doorberekenen van een prijsstijging vanwege kostenverhogende omstandigheden contractueel zorgvuldig aan banden te leggen.  

De aannemer kan dan alleen onder bijzondere omstandigheden een beroep doen op artikel 6:258 BW. Bij een geslaagd beroep op artikel 6:258 BW kan een rechter een overeenkomst wijzigen of (gedeeltelijk) ontbinden indien sprake is van onvoorziene omstandigheden die van dien aard zijn dat ongewijzigde instandhouding van de overeenkomst naar maatstaven van redelijkheid en billijkheid onaanvaardbaar is. Dit beroep slaagt zelden, waardoor een oorlog of geopolitieke crisis niet automatisch lijdt tot een wijziging van de overeenkomst.

Bij de beoordeling van een beroep op artikel 6:258 BW is onder meer van belang:

Ter illustratie van het bovenstaande oordeelde het Gerechtshof Den Haag van 22 november 2022 enige tijd geleden dat geen sprake was van onvoorziene omstandigheden tijdens de coronapandemie, omdat de rechtbank van mening was dat de coronapandemie (en de daardoor ontstane) grondstoftekorten al bekend waren bij het opstellen van de planning en daarmee voorzienbaar waren.

Vergelijkbare situatie was aan de orde bij het oordeel van de Raad van Arbitrage van 19 maart 2025, waarbij werd geoordeeld dat de coronapandemie geen onvoorziene omstandigheid was in de bouwsector, omdat ‘de bouw bij uitstek een bedrijfstak was’ waar kon worden doorgewerkt en de coronapandemie dus geen invloed had op de uitvoering van de werkzaamheden.

Voor gemeenten dus een duidelijke les: beoordeel een verzoek over de vergoeding van (onvoorziene) kosten niet uitsluitend aan de hand van de uitzonderlijke marktomstandigheden, maar kijk ook naar de voorzienbaarheid van deze omstandigheid ten tijde van het sluiten van de overeenkomst, de contractuele risicoverdeling en overige omstandigheden van het geval (zoals de betreffende bedrijfstak). Juist bij langlopende projecten kunnen duidelijke afspraken bij het sluiten van de overeenkomst over onvoorziene omstandigheden en evenwichtige risicoverdeling achteraf veel discussie voorkomen.