Zekerheid bij onbetaalde facturen: hypotheek- en pandrecht uitgelegd

Openstaande facturen kunnen een flinke impact hebben op de liquiditeit. Het is daarom verstandig om vooraf zekerheid te bedingen voor betaling. Twee veelgebruikte zekerheidsrechten zijn het hypotheekrecht en het pandrecht. Maar hoe werken deze rechten precies? Hoe worden ze gevestigd? En wat gebeurt er als een debiteur alsnog niet betaalt?
Vestigen hypotheek- en pandrecht
Hypotheekrecht: zekerheid op registergoederen
Een hypotheekrecht kan uitsluitend worden gevestigd op registergoederen. Denk daarbij aan onroerende zaken, maar ook aan geregistreerde schepen en vliegtuigen. Het hypotheekrecht geeft de schuldeiser het recht om het betreffende goed te verkopen wanneer de schuldenaar zijn betalingsverplichtingen niet nakomt.
Een hypotheekrecht wordt gevestigd door middel van een notariële akte. Zonder tussenkomst van een notaris komt het hypotheekrecht dus niet rechtsgeldig tot stand.
Pandrecht: zekerheid op roerende zaken en vermogensrechten
Naast een hypotheekrecht kan een schuldeiser ook zekerheid verkrijgen via een pandrecht. Een pandrecht kan worden gevestigd op onder meer inventaris, machines, voorraden, IE-rechten en debiteurenvorderingen.
Stil of bezitloos pandrecht
Bij een stil pandrecht op roerende zaken blijft de schuldenaar zelf in het bezit van de zaken. Dit wordt ook wel een bezitloos pandrecht genoemd. De onderneming kan de verpande zaken — zoals laptops, machines of inventaris — gewoon blijven gebruiken, terwijl derden niet kunnen zien dat daarop een pandrecht rust.
Ook vorderingen kunnen stil worden verpand. In dat geval worden de debiteuren van de pandgever niet geïnformeerd over de verpanding.
Een stil of bezitloos pandrecht wordt gevestigd via:
- een notariële akte; of
- een onderhandse akte die wordt geregistreerd bij de Belastingdienst.
Bij het opstellen van de pandakte is het essentieel dat de verpande goederen voldoende bepaalbaar zijn omschreven. Een algemene omschrijving kan voldoende zijn, zolang achteraf objectief kan worden vastgesteld welke goederen onder het pandrecht vallen.
Het is belangrijk om een goede balans te vinden tussen een te algemene en een te beperkte omschrijving in de pandakte, zodat alle goederen waarop je een pandrecht wenst te vestigen onder het pandrecht vallen.
Openbaar pandrecht bij vorderingen
Het openbaar maken van een pandrecht op vorderingen ontstaat door:
- het opmaken van een notariële of onderhandse akte; én
- mededeling van de verpanding aan de betreffende debiteur.
In de praktijk wordt vaak eerst gekozen voor een stil pandrecht, om onrust bij klanten of zakenrelaties te voorkomen. Wanneer de schuldenaar vervolgens tekortschiet in zijn verplichtingen, kan de pandhouder het stille pandrecht omzetten in een openbaar pandrecht.
Na openbaarmaking mag de pandhouder de vorderingen rechtstreeks innen bij de debiteuren.
Vuistpand bij roerende zaken
Bij roerende zaken wordt een pandrecht openbaar doordat de schuldeiser de goederen feitelijk in bezit neemt. Dit noemen we een vuistpand.
Gaat het om zogenoemde fiscale bodemzaken — zoals inventaris en machines die duurzaam met de bedrijfsruimte verbonden zijn — dan gelden aanvullende regels. Als de waarde van deze zaken meer bedraagt dan € 10.000, moet de pandhouder eerst melding doen aan de Belastingdienst en vervolgens vier weken wachten voordat hij de zaken daadwerkelijk in vuistpand neemt.
Uitwinnen hypotheek- en pandrecht voorafgaand en tijdens faillissement
Wanneer een schuldenaar ondanks ingebrekestelling niet betaalt, kan de schuldeiser zijn zekerheidsrecht uitwinnen. Dit gebeurt via het recht van parate executie.
Parate executie
Een pand- of hypotheekhouder mag het verpande of verhypothekeerde goed verkopen en zich verhalen op de opbrengst. Normaliter vindt deze verkoop openbaar plaats via een veiling door een deurwaarder of notaris.
De voorzieningenrechter kan echter op verzoek bepalen dat:
- het goed onderhands wordt verkocht; of
- het goed tegen een door de rechter vastgesteld bedrag overgaat op de pandhouder.
Bij verpande vorderingen werkt dit anders. Daar vindt de executie plaats door inning van de vorderingen nadat het pandrecht openbaar is gemaakt. De pandhouder kan dan zelfstandig betaling afdwingen bij de debiteuren van de schuldenaar.
De bijzondere positie van pand- en hypotheekhouders bij faillissement
In een faillissement moeten gewone schuldeisers hun vordering indienen bij de curator. Pand- en hypotheekhouders hebben echter een bijzondere positie: zij zijn separatisten.
Dit betekent dat zij hun zekerheidsrechten mogen uitoefenen alsof er geen faillissement is. Zij behouden dus het recht om goederen zelfstandig te executeren en zich op de opbrengst te verhalen. Pand- en hypotheekhouders hebben daarmee zowel voorafgaand aan het faillissement, als tijdens het faillissement, een sterke positie.
Onderhandse verkoop via curator
Een openbare veiling van een verpand of verhypothekeerd goed levert vaak minder op dan een onderhandse verkoop. Daarom kiezen pand- en hypotheekhouders in faillissementen regelmatig voor een onderhandse verkoop in samenwerking met de curator. Dit wordt ook wel “oneigenlijke lossing” genoemd.
In dat geval ontvangt de curator een boedelbijdrage voor zijn werkzaamheden, terwijl de pand- of hypotheekhouder doorgaans profiteert van een hogere verkoopopbrengst dan bij een openbare executieveiling.
Conclusie
Hypotheek- en pandrechten kunnen een krachtig instrument zijn om betalingsrisico’s te beperken. Een correct gevestigd zekerheidsrecht vergroot niet alleen de kans op betaling, maar biedt ook een sterke positie wanneer een debiteur failliet gaat.
Wel is het belangrijk om zekerheidsdocumentatie zorgvuldig op te stellen. Juist de formulering van een pandakte of de wijze van vestiging kan in de praktijk bepalend zijn voor de afdwingbaarheid van het zekerheidsrecht. Heb je advies nodig bij het opstellen van zekerheidsdocumentatie, of heb je vragen over het uitwinnen van pand- of hypotheekrechten? Neem gerust contact met ons op. Wij helpen je graag verder.
Stel je vragen aan onze specialisten
“Neem contact met mij op en ontvang antwoord op jouw vragen. Ik ben bereikbaar per mail of telefoon.”
Deze blog is onderdeel van een blogreeks die wordt geschreven door advocaten insolventierecht uit Nijmegen: Christiaan Donners, Laurens Sjoerts, Maarten Winkels, Ira Koumans en Ellen Willemsen.
Onder andere de volgende onderwerpen aan bod:
- Lopende overeenkomsten en (dreigend) faillissement: wat als een contractspartij haar verplichtingen niet nakomt?
- De sterke positie van de verhuurder bij (dreigend) faillissement van de huurder
- Hoe beschermen het eigendomsvoorbehoud en het recht van reclame leveranciers?
- Zekerheid bij onbetaalde facturen: hypotheek- en pandrecht uitgelegd
- Persoonlijke zekerheid: borgstelling en bankgaranties
- De faillissementspauliana: let op met handelen in het zicht van faillissement
- Zekerheid door beslag: hoe gaat het in zijn werk bij onbetaalde facturen?
- Verrekening in en rondom faillissement
- Praktische tips






